ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΗΜΕΡΑ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΒΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΥ

Τίτλος άρθρου: <<Σχολικός εκφοβισμός: οι πληγές που δεν φαίνονται>>

Επιμέλεια άρθρου: Αλεξάνδρα Τερεζάκη, Κοινωνιολόγος ΜSc, υπεύθυνη Κέντρου Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Χανίων σε συνεργασία με τον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης των Εξαρτήσεων (Ε.Ο.Π.Α.Ε)
Ο σχολικός εκφοβισμός και η βία αποτελούν ένα πολυδιάστατο φαινόμενο που εξαπλώνεται ανησυχητικά τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, με σοβαρές συνέπειες στην διαμόρφωση των αυριανών πολιτών.

Στην Ελλάδα, σύμφωνα με τα ευρήματα της Πανελλήνιας ΄Ερευνας του ΕΠΙΨΥ 2022 για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την Υγεία των Εφήβων Μαθητών στο πλαίσιο του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος HBSC/WHO σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 6250 μαθητών 11,13 και 15 ετών με θέμα μεταξύ άλλων την ενδεχόμενη εμπλοκή τους σε βίαιους καβγάδες και σε περιστατικά εκφοβισμού στο σχολείο ή ηλεκτρονικά, διαπιστώθηκε ότι σχεδόν ένας στους 4 μαθητές (22,1%) βίωσε πολύ πρόσφατα (τους τελευταίους 2 μήνες) εκφοβισμό στο σχολείο, ενώ ένας στους 8 (12,1%) έχει ο ίδιος πολύ πρόσφατα συμμετάσχει σε εκφοβισμό κάποιου άλλου μαθητή στο σχολείο.

Αξιοσημείωτα επίσης αποτελούν τα πορίσματα της τελευταίας Πανελλήνιας ΄Ερευνας που διεξήγαγε το Κέντρο για τη Βία και τον Εκφοβισμό του Οργανισμού ΄΄ Το Χαμόγελο του Παιδιού΄΄ το διάστημα 2023- 2024 σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 2047 μαθητών, όπου ένα στα 3 παιδιά που δηλώνει ότι ξοδεύει πολλές ώρες σε οθόνες ημερησίως βιώνει σχολικό εκφοβισμό αλλά και ένα στα 4 παιδιά αισθάνεται ότι το σχολείο δεν του μαθαίνει να μην εκφοβίζει τους συμμαθητές του.

Βάσει των παραπάνω δεδομένων διαπιστώνεται για πολλαπλή φορά η σοβαρότητα του προβλήματος, αφού ο σχολικός εκφοβισμός δεν πρόκειται για «παιχνίδι» ούτε για μεμονωμένα επεισόδια μεταξύ των μαθητών, αλλά για μία σύνθετη κοινωνική και ψυχολογική πραγματικότητα που απαιτεί επιστημονική και συστηματική κατανόηση και αντιμετώπιση.

Σύμφωνα με το κοινωνικό-οικολογικό μοντέλο των Fried & Fried (1996), κανένα παιδί δεν γεννιέται «θύτης» ή «θύμα». Η επιθετικότητα των ανηλίκων είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων που επιδρούν στο παιδί: η οικογένεια, το σχολείο, η κοινότητα, ο πολιτισμός, αλλά και προσωπικά χαρακτηριστικά διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο.

Πρόκειται για ένα ομαδικό φαινόμενο στο οποίο εμπλέκονται εκτός από τους θύτες και τα θύματα, οι παρατηρητές – μαθητές που είναι παρόντες ή γνωρίζουν τι συμβαίνει, εκπαιδευτικοί, άλλοι εργαζόμενοι στη σχολική μονάδα ακόμη και γονείς. Η σιωπή όλων αυτών, δυστυχώς πολλές φορές, ενισχύει τον εκφοβισμό.

Ιστορικά πρωτοπόρος στην έρευνα του φαινομένου, υπήρξε ο Σουηδός ψυχολόγος Dan Olweus ο οποίος όρισε τον σχολικό εκφοβισμό ως την κατάσταση κατά την οποία ένα παιδί ΄΄ εκτίθεται κατ΄επανάληψη και διάρκεια χρόνου, σε επιβλαβείς πράξεις από ένα ή περισσότερα άτομα΄΄. Ωστόσο ο ίδιος ο Dan Olweus τονίζει τη διαφορά μεταξύ εκφοβισμού και πειράγματος στο πλαίσιο του παιχνιδιού, όπου το πείραγμα εκδηλώνεται μεταξύ φίλων, δεν περιλαμβάνει πρόκληση πόνου και τα δύο μέρη φαίνεται να το απολαμβάνουν.

Αντιθέτως ο εκφοβισμός αφορά επιθετικές συμπεριφορές που στοχεύουν στην εσκεμμένη και επαναλαμβανόμενη τρομοκράτηση των πιο αδύναμων μεταξύ ατόμων που δεν συνδέονται φιλικά.

Βάσει διεθνούς βιβλιογραφίας πέντε είναι τα βασικά χαρακτηριστικά στα οποία συγκλίνουν οι ερευνητές:

• Η πράξη γίνεται εσκεμμένα για να προκαλέσει σωματική βλάβη ή συναισθηματικό τραυματισμό.
• Είναι απρόκλητη, δηλαδή το θύμα δεν έχει κάνει κάτι για να την προκαλέσει.
• Επαναλαμβάνεται στον χρόνο.
• Υπάρχει ανισορροπία δύναμης ή εξουσίας είτε αντικειμενική (πχ σωματική) είτε αντιληπτή ( πχ κοινωνική θέση).
• Συμβαίνει στο χώρο του σχολείου και εκτός όπως στα πάρκα, σε αθλητικούς χώρους ή χώρους αναψυχής, στο διαδίκτυο με αποτέλεσμα τα παιδιά να νιώθουν ότι δεν υπάρχει πουθενά για αυτά ένα ΄΄ ασφαλές καταφύγιο΄΄.

Πρόσφατες έρευνες, ωστόσο, επισημαίνουν ότι ακόμη κι ένα μεμονωμένο περιστατικό μπορεί να είναι εξαιρετικά βλαβερό για την ψυχική υγεία του μαθητή – ειδικά στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό, όπου ένα προσβλητικό βίντεο ή μήνυμα μπορεί να μείνει για πάντα στο διαδίκτυο.

Σύμφωνα με τους ερευνητές οι κυριότερες μορφές σχολικού εκφοβισμού οι οποίες εμφανίζουν έξαρση στις ηλικίες μεταξύ 11 και 15 ετών και οι οποίες μπορεί να είναι άμεσες ή έμμεσες, είναι οι κάτωθι:

• Σωματικός ή άμεσος εκφοβισμός: ο θύτης μεταχειρίζεται φυσική βία όπως xτυπήματα, σπρωξίματα, κλωτσιές ή άρπαγμα και φθορά προσωπικών αντικειμένων. Συχνά ασκείται από μεγαλύτερους μαθητές σε μικρότερους, με εγκλεισμούς σε τουαλέτες ή αποθηκευτικούς χώρους.
• Λεκτικός εκφοβισμός: ο θύτης πειράζει κατ΄επανάληψη το θύμα με περιπαικτικές εκφράσεις και βωμολοχίες, τον παρενοχλεί με τηλεφωνήματα και δύσκολα αντιμετωπίζεται καθώς οι θύτες αρνούνται τις πράξεις τους ελλείψει αποδείξεων.

• Κοινωνικός/έμμεσος εκφοβισμός: με κοινωνική απομόνωση του θύματος και αποκλεισμό από παρέες, μέσω της χειραγώγησης της ομάδας ομηλίκων.
• Οπτικός εκβιασμός: όπου ο θύτης γράφει προσβλητικά σχόλια σε σημειώματα ή σε εμφανή σημεία του σχολείου για κάποιο παιδί.
• Εκφοβισμός βάσει διάκρισης: ρατσιστικός εκφοβισμός (για την φυλή, την καταγωγή, την θρησκεία, τη γλώσσα), ομοφοβικός/τρανσφοβικός εκφοβισμός (για τον σεξουαλικό προσανατολισμό και την ταυτότητα φύλου), εκφοβισμός λόγω αναπηρίας (σωματική, νοητική αναπηρία), κοινωνικός/ταξικός εκφοβισμός( για την κοινωνική θέση, την οικονομική κατάσταση).
• Σεξουαλικός εκφοβισμός: ο θύτης πράττει ανήθικες χειρονομίες, αγγίγματα, σχόλια ή δημοσιοποίηση προσβλητικού υλικού.
• Ηλεκτρονικός (cyberbullying): προσβλητικά μηνύματα ή σχόλια στο διαδίκτυο, δημοσίευση φωτογραφιών και βίντεο χωρίς συναίνεση, απειλές ή χλευασμός μέσω social media και chats, διάδοση φημών, υποκλοπή στοιχείων.
• Εκφοβισμός με εκβιασμό (extortion): οποιαδήποτε απειλή ή πίεση για να αναγκαστεί κάποιος να δώσει χρήματα, αντικείμενα ή να κάνει κάτι που δεν επιθυμεί.

Σε κάθε περίπτωση οι επιπτώσεις των παραπάνω μορφών σχολικού εκφοβισμού τόσο για το θύμα, τον θύτη και την ευρύτερη κοινότητα είναι άκρως σοβαρές και επιβλαβείς.

Συχνά τα παιδιά θύματα αρνούνται να πάνε σχολείο, εμφανίζουν διαταραχές ύπνου, άγχος, κατάθλιψη, ψυχοσωματικά προβλήματα (πονοκεφάλους, πόνους στην κοιλιά) και το κυριότερο χάνουν την αυτοεκτίμησή τους και την ικανότητα να διαχειριστούν δύσκολες καταστάσεις αφού τις περισσότερες φορές παραμένουν μόνα, δεν ζητούν βοήθεια ούτε από τους γονείς ούτε από τους εκπαιδευτικούς.

Από την άλλη τα παιδιά θύτες, δυσκολεύονται να ελέγξουν τον θυμό τους, αδυνατούν να τηρήσουν κανόνες και κινδυνεύουν στο μέλλον να εκδηλώσουν αντικοινωνικές συμπεριφορές επιζήμιες για ολόκληρη την κοινωνία, αφού η νεανική επιθετικότητα μπορεί να αποτελέσει προγνωστικό δείκτη της επιθετικότητας των ενηλίκων.

Εν τέλει το θέμα της βίας στα σχολεία αποτελεί ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα οι παρεμβάσεις αντιμετώπισης του οποίου καλό είναι να διαθέτουν ολιστικό χαρακτήρα οπότε και να απευθύνονται σε μαθητές, γονείς και εκπαιδευτικούς ταυτόχρονα, όχι με στόχο την συμπτωματική και πυροσβεστική αντιμετώπιση ενός προβλήματος αλλά τη δημιουργία μιας ασφαλούς και συνεκτικής εκπαιδευτικής κοινότητας, μέσα στην οποία η έννοια της συμπερίληψης θα αγκαλιάζει τους ΄΄ διαφορετικούς΄΄, δεν θα τους αφήνει αβοήθητους και δεν θα δημιουργεί στερεότυπα εις βάρος τους.

Για τους παραπάνω λόγους ως γονείς οφείλουμε να διαπαιδαγωγούμε τα παιδιά μας με πίστη στον εαυτό τους και σεβασμό απέναντι στους άλλους ανθρώπους, χωρίς ετικέτες, αλλά με ενσυναίσθηση, η οποία στηρίζει και δεν καταστρέφει τον κάθε ΄΄άλλο΄΄ διαφορετικό από εμάς.

Οι εκπαιδευτικοί αντίστοιχα καλούμαστε να υπερβούμε τους γνωστικούς στόχους του σχολείου και με τα μάτια της ψυχής, να ΄΄ αντικρύσουμε΄΄ όλα τα παιδιά, προκειμένου εγκαίρως να μπορούμε να αναγνωρίζουμε τα σημάδια που αφήνει επάνω τους η οποιαδήποτε απειλή και άσκηση βίας.

Και φυσικά η πολιτεία ως ένας ΄΄ καλός γονιός΄΄ που βοηθάει τα παιδιά του να αναπτύξουν τις απαραίτητες δεξιότητες ζωής, παράλληλα με τα άλλα μέτρα που χρειάζεται να θεσπίσει, σε επίπεδο πρόληψης να στηρίζει εκπαιδευτικούς, γονείς και μαθητές με τα κατάλληλα επιμορφωτικά προγράμματα προκειμένου κανένα παιδί να μη δηλώνει ότι το σχολείο δεν το διδάσκει να μην εκφοβίζει τους συμμαθητές του και ως άνθρωποι να αποκτήσουμε φωνή για ένα πρόβλημα που πρέπει να πάψει να σιωπείται.

<<Γιατί ο σχολικός εκφοβισμός αφήνει πληγές. Κι αυτές που δεν φαίνονται είναι αυτές που σιωπούνται>>.