Mε αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά του Καπνίσματος 
<<ΤΟ ΜΗΝΥΜΑ ΠΙΣΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΥΝΗΘΕΙΑ:ΕΦΗΒΟΙ ΚΑΙ ΚΑΠΝΙΣΜΑ>>

Επιμέλεια άρθρου: Αλεξάνδρα Τερεζάκη, Κοινωνιολόγος MScυπεύθυνη Κέντρου Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Χανίων σε συνεργασία με τον ΕΟΠΑΕ

Την ώρα που οι ενήλικες καπνιστές λιγοστεύουν σταδιακά μπαίνοντας σε προγράμματα διακοπής ή στρέφονται σε εναλλακτικές λύσεις μείωσης της βλάβης, μία εντελώς διαφορετική εικόνα εκτυλίσσεται στους χώρους όπου οι έφηβοι  συχνάζουν, οι οποίοι όχι μόνο δεν ακολουθούν αυτήν την πτωτική τάση, αλλά βαδίζουν  προς την αντίθετη κατεύθυνση.

Σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ, 2024) μέσα σε μία μόλις πενταετία το ποσοστό των 15χρονων που καπνίζουν ανέβηκε από 15% σε 24%, ενώ στη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου το ποσοστό άγγιξε το 27%, με την Ελλάδα να καταγράφει μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη μαζί με τη Σερβία.

Το πρόβλημα ωστόσο δεν είναι αριθμητικό. Είναι βαθιά ανθρώπινο. Και για να το αντιμετωπίσουμε, οφείλουμε πρώτα να απαντήσουμε σε ένα ερώτημα που ξεφεύγει από κάθε τυπική στατιστική ανάλυση: τι ψάχνει ένα παιδί μέσα στον καπνό;

Διότι κανένας δεκαπεντάχρονος δεν πρόκειται να αποτραπεί από την συνήθεια του καπνίσματος μόνο γιατί έχει ενημερωθεί για τις βλαβερές συνέπειές του στον οργανισμό. Στις μέρες μας το τσιγάρο με τις  διάφορες γεύσεις που κυκλοφορεί φράουλας, καρύδας ή παγωτό βαμβάκι (cotton candy), έχει αλλάξει εντελώς «ένδυμα». Είναι αξεσουάρ. Δήλωση ταυτότητας. Είναι ο πιο ΄΄γρήγορος΄΄ τρόπος προκειμένου να δηλώσουν: «Ανήκω κάπου, είμαι μέλος μιας παρέας, έχω άποψη».

Η εφηβεία είναι η εποχή που ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμα υπό διαμόρφωση και λειτουργεί με τις ταχύτητες του συναισθήματος, όχι της λογικής. Οι νευροεπιστήμονες τονίζουν ότι η περιοχή του προμετωπιαίου φλοιού, που ευθύνεται για τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη μακροπρόθεσμη εκτίμηση των συνεπειών, ωριμάζει τελευταία, γύρω στα 25 έτη.

Η μακροπρόθεσμη απειλή «θα αρρωστήσεις στα 50» μοιάζει αστεία μπροστά στην άμεση ανταμοιβή: ένα νεύμα αποδοχής από την παρέα, μία φωτογραφία στο Instagram ή το TikTok με τον ατμό να περιβάλλει χαλαρά το πρόσωπο ή απλά η αίσθηση ότι για πέντε λεπτά δεν νιώθεις μόνος, άγχος ή ανασφαλής.

Η βιομηχανία καπνού γνωρίζοντας την ψυχολογία των εφήβων δεν <<πουλάει υγεία>>. Προωθεί ταύτιση, εικόνα και αίσθηση ενηλικίωσης.  Όπως επισημαίνεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας η καπνοβιομηχανία παρουσιάζει τα νέα προϊόντα ως «μέσα μείωσης της βλάβης» ενώ στην πραγματικότητα αποτελούν μέσα παραγωγής βλάβης. Γι’ αυτό επενδύει σε γλυκές γεύσεις, γυαλιστερά  σχέδια συσκευασίας που θυμίζουν προϊόντα τεχνολογίας και φυσικά σε έμμεση διαφήμιση μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Ποιο είναι όμως το νούμερο ένα αίτιο που οδηγεί έναν έφηβο στο πρώτο τσιγάρο;

Η πανευρωπαϊκή έρευνα ESPAD (2024) δείχνει ότι τα παιδιά γνωρίζουν πολύ καλά ότι η νικοτίνη εθίζει – αρκούν  μάλιστα, σύμφωνα με τον ΠΟΥ μόλις 100 τσιγάρα για να αναπτυχθεί δια βίου εξάρτηση. Σύμφωνα με την βιβλιογραφία της ψυχολογίας της εφηβείας  «δεν είναι η νικοτίνη που  προσελκύει τους εφήβους αρχικά αλλά η ανάγκη να ανήκουν». Ιδιαίτερα στα κορίτσια η σύνδεση του καπνίσματος με τον έλεγχο του βάρους είναι μία πρόσθετη συχνά  πίεση.

Επιπρόσθετα η έρευνα έχει δείξει επανειλημμένα ότι ο πιο ισχυρός προστατευτικός παράγοντας δεν αποτελούν ούτε τα κατασταλτικά μέσα ούτε οι στείρες απειλές. Είναι η σχέση. Ένα παιδί που μεγαλώνει σε ένα σπίτι όπου η συζήτηση δεν είναι μονόλογος, όπου οι διαφωνίες λύνονται με διάλογο αντί για φωνές και όπου τα συναισθήματα μπορούν να εκφραστούν χωρίς φόβο απόρριψης, αποκτά ένα ισχυρό «ανοσοποιητικό σύστημα» έναντι σε κάθε είδους αυτοκαταστροφική συμπεριφορά – όχι μόνο απέναντι στο κάπνισμα.

Δεν χρειάζεται  επομένως να είμαστε τέλειοι γονείς. Χρειάζεται να  προσπαθούμε να είμαστε γονείς που δεν κατακρίνουν. Όταν ένας έφηβος νιώθει ότι μπορεί να ομολογήσει «δοκίμασα ένα ηλεκτρονικό τσιγάρο στο διάλειμμα σήμερα» χωρίς να εκτοξευτεί αστραπιαία καταιγίδα τιμωριών και υστερικών αντιδράσεων, τότε η ουσιαστική συζήτηση γονέων - παιδιών μπορεί να ξεκινήσει. Τότε μπορούμε ως γονείς ήρεμα να ρωτήσουμε «Τι σε ώθησε; Ήθελες να αισθανθείς κάτι συγκεκριμένο;» 

Φυσικά υπάρχει και μία άλλη πτυχή που συχνά αγνοούμε. Πολλά παιδιά δεν καπνίζουν από περιέργεια ή από ανάγκη να εντυπωσιάσουν, αλλά από μία μορφή απελπισίας. Η νικοτίνη έχει την ικανότητα –προσωρινά, βέβαια– να ανακουφίζει από το άγχος. Για έναν έφηβο  άρα που πιέζεται αφόρητα από το σχολείο, που νιώθει ΄΄αόρατος΄΄ μέσα στην ίδια του την οικογένεια ή που ζει σε ένα περιβάλλον συνεχούς έντασης, το τσιγάρο γίνεται το ΄΄εύκολο ηρεμιστικό΄΄.

Δεν είναι τυχαίο που η ψυχολογία της εφηβείας συνδέει το κάπνισμα με τη διαχείριση συναισθημάτων όπως η μοναξιά, η πίεση και η ανασφάλεια. Όταν λοιπόν αντικρίζουμε έναν έφηβο με τσιγάρο στα χέρια του, ίσως χρειάζεται να αναρωτηθούμε: πρόκειται για έναν «επαναστάτη» ή έναν «ασυνείδητο νέο» όπως βιαστικά κρίνουμε ή για έναν νέο που δεν βρήκε άλλο τρόπο να ΄΄αντέξει΄΄ την ημέρα του; 

Κλείνοντας, χρειάζεται να κάνουμε μια δύσκολη αλλά ουσιαστική παραδοχή: τα παιδιά δεν καπνίζουν γιατί είναι ανώριμα, τεμπέλικα ή «δύσκολα». Καπνίζουν κατά κύριο λόγο γιατί οι ενήλικες –ως οικογένεια, σχολείο, κοινωνία και πολιτεία– αποτύχαμε να τους δώσουμε μία πιο ζεστή αγκαλιά και μία πιο αυθεντική επικοινωνία.

Σίγουρα τα κατασταλτικά μέτρα από πλευράς πολιτείας  χρειάζεται να γίνουν πιο σύγχρονα και αποτελεσματικά, λαμβάνοντας υπόψη τα τελευταία δεδομένα και τα συγκεκριμένα μέτρα που συνιστά ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, μέτρα όπως: απαγόρευση των γεύσεων που στοχεύουν τους νέους, υψηλή φορολογία των καπνικών προϊόντων (καθώς οι έφηβοι διαθέτουν περιορισμένο budget), αυστηρούς ελέγχους σε περίπτερα και μικρά καταστήματα, αλλά και εποπτεία των διαδικτυακών πωλήσεων, όπου σήμερα 1 στους 3 εφήβους προμηθεύεται καπνό ανενόχλητα χωρίς κανέναν έλεγχο ηλικίας.

Εντούτοις εάν επιθυμούμε πραγματικά να ΄΄σβήσουμε΄΄ τα τσιγάρα από τα χέρια των εφήβων  χρειάζεται πρωτίστως να ΄΄σβήσουμε΄΄ την ψυχρότητα, την απότομη κριτική και  την ΄΄δήθεν διδαχή΄΄. Να δημιουργήσουμε  καλές αναμνήσεις, ουσιαστική σχέση και συναισθηματική ασφάλεια μαζί τους, ώστε κανένα  παιδί να μη χρειαστεί ποτέ να ψάξει τη γαλήνη ή την ταυτότητά του μέσα σε μια δόση νικοτίνης.

Γιατί το τελικό ζητούμενο δεν είναι απλώς μία ζωή χωρίς τσιγάρο. Είναι μια ζωή που αξίζει να τη ζήσεις χωρίς να χρειάζεται να καπνίζεις για να αντέξεις ή για να ανήκεις κάπου.

Βιβλιογραφία

- Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας 2024

- ESPAD 2024