ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗΝ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ

Συγγραφή άρθρου: Ευτύχης Πολυχρόνης-Αγγέλου, φοιτητής Tμήματος Κοινωνιολογίας Σχολής Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Κρήτης, στο πλαίσιο πρακτικής άσκησης στο Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Χανίων σε συνεργασία με τον Εθνικό Οργανισμό Πρόληψης και Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων (ΕΟΠΑΕ)

Τζόγος και διαφήμιση: η κανονικοποίηση μιας εξάρτησης

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών στις 26 Ιουνίου η συζήτηση στρέφεται δικαιολογημένα γύρω από τις εξαρτήσεις, την πρόληψη και την αντιμετώπιση τους. Οι εξαρτητικές συμπεριφορές δεν περιορίζονται μόνο στις ψυχοδραστικές ουσίες. Ο προβληματικός τζόγος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες μορφές συμπεριφορικής εξάρτησης, επηρεάζοντας το κοινωνικό σύνολο. Ποιος είναι όμως ο ρόλος που διαδραματίζει η συνεχώς αυξανόμενη διαφήμιση των τυχερών παιχνιδιών στη διαμόρφωση αντιλήψεων και συμπεριφορών, ιδιαίτερα στους νέους;

Η παρουσία της διαφήμισης τυχερών παιχνιδιών στη σύγχρονη καθημερινότητα έχει αποκτήσει τέτοια ένταση, ώστε συχνά περνά απαρατήρητη. Εικόνες στοιχηματικών εταιρειών εμφανίζονται διαρκώς στις αθλητικές μεταδόσεις, στις φανέλες ποδοσφαιρικών ομάδων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στις ιστοσελίδες ενημέρωσης και στις εφαρμογές κινητών τηλεφώνων. Η επανάληψη αυτών των μηνυμάτων δημιουργεί σταδιακά την αίσθηση ότι ο τζόγος αποτελεί μια συνηθισμένη μορφή ψυχαγωγίας, άρρηκτα συνδεδεμένη με τον αθλητισμό, την κοινωνικότητα και την καθημερινή διασκέδαση.

Η πρόσβαση πλέον είναι άμεση, συνεχής και εξατομικευμένη. Ένα κινητό τηλέφωνο αρκεί για να στοιχηματίσει κάποιος οποιαδήποτε στιγμή της ημέρας, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Η αλλαγή αυτή έχει επηρεάσει βαθιά και τον τρόπο διαφήμισης των τυχερών παιχνιδιών. Οι εταιρείες δεν περιμένουν πλέον τον χρήστη να αναζητήσει το προϊόν, το προϊόν εμφανίζεται διαρκώς μπροστά του.

Στο πλαίσιο αυτό, η διαφήμιση λειτουργεί πολύ πιο σύνθετα από μια απλή εμπορική προώθηση. Η διεθνής βιβλιογραφία καταγράφει συστηματικά τη σχέση ανάμεσα στην έκθεση σε διαφημιστικά μηνύματα και στη συμμετοχή στον τζόγο. Η συστηματική ανασκόπηση των Killick και Griffiths για τη διαφήμιση αθλητικού στοιχηματισμού έδειξε ότι η έκθεση στη διαφήμιση συνδέεται με θετικότερες στάσεις απέναντι στον τζόγο, αυξημένη πρόθεση στοιχηματισμού και μεγαλύτερη εμπλοκή σε στοιχηματικές δραστηριότητες. Η έρευνα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή δείχνει ότι η διαφήμιση επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το ίδιο το παιχνίδι. Μέσα από επαναλαμβανόμενες εικόνες και αφηγήσεις, ο τζόγος παρουσιάζεται ως στοιχείο ενθουσιασμού, κοινωνικής συμμετοχής, πιθανής επιτυχίας και κανονικοποίησης.

Πιο συγκεκριμένα η σύνδεση με τον αθλητισμό αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας κανονικοποίησης. Οι στοιχηματικές εταιρείες έχουν διεισδύσει βαθιά στον χώρο των αθλημάτων, αξιοποιώντας τη συναισθηματική σχέση που αναπτύσσουν οι φίλαθλοι με τις ομάδες και τις διοργανώσεις. Στη μελέτη των Killick και Griffiths αναφέρεται ότι μετά τη χαλάρωση της νομοθεσίας στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι χορηγίες ποδοσφαιρικών ομάδων από στοιχηματικές εταιρείες αυξήθηκαν θεαματικά. Ο θεατής βομβαρδίζεται από λογότυπα, αποδόσεις και στοιχηματικές αναφορές σε όλη τη διάρκεια ενός αγώνα. Με τον τρόπο αυτό, το στοίχημα παρουσιάζεται ως οργανικό κομμάτι της αθλητικής εμπειρίας και χάνει σταδιακά τον χαρακτήρα μιας δυνητικά επικίνδυνης δραστηριότητας.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η επιρροή αυτής της κουλτούρας στους νέους.Στην ελληνική ανασκόπηση για την παθολογική ενασχόληση εφήβων με τα τυχερά παιχνίδια επισημαίνεται ότι οι έφηβοι εμφανίζουν σημαντικά αυξημένες πιθανότητες ανάπτυξης εξάρτησης σε σχέση με τους ενήλικες. Σύμφωνα με την τελευταία πανελλήνια μαθητική έρευνα που πραγματοποιήθηκε από τον ΕΠΙΨΥ το 2024 σε μαθητές ηλικίας 16 ετών έδειξε ότι το 36% των μαθητών που συμμετείχε στη έρευνα έχει παίξει χρήματα το τελευταίο διάστημα σε τυχερά παιγνίδια, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο από το 22% του ευρωπαϊκού μέσου όρου.

Η επιρροή στους νέους εν τούτοις δεν περιορίζεται μόνο στη συχνότητα έκθεσης. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι ίδιες οι αντιλήψεις για τον τζόγο. ΄Ετσι οι διαφημίσεις αξιοποιούν χιούμορ, γρήγορο ρυθμό, εικόνες επιτυχίας και διάσημα πρόσωπα, δημιουργώντας μια αισθητική που συνδέεται με νεανικότητα, αυτοπεποίθηση και κοινωνική αποδοχή. Η στοιχηματική εμπειρία παρουσιάζεται ως κάτι ανάλαφρο και συναρπαστικό, αποσυνδεδεμένο από την οικονομική πίεση, το άγχος ή τις συνέπειες που μπορεί να επιφέρει η προβληματική ενασχόληση.

Εν γένει οι στρατηγικές μάρκετινγκ βασίζονται σε συγκεκριμένους ψυχολογικούς μηχανισμούς. Προσφορές όπως «δωρεάν στοιχήματα», μπόνους εγγραφής και επιστροφές χρημάτων δημιουργούν την εντύπωση περιορισμένου κινδύνου. Ο χρήστης αισθάνεται ότι έχει τον έλεγχο ή ότι συμμετέχει χωρίς ουσιαστική απώλεια. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το ρίσκο αποκρύπτεται ή παρουσιάζεται ως κάτι δευτερεύον μπροστά στην προσδοκία του κέρδους.

Αρκεί να σκεφτεί κανείς μια συνηθισμένη βραδιά αγώνα. Πριν ξεκινήσει το παιχνίδι, εμφανίζονται αποδόσεις. Στο ημίχρονο, νέες προσφορές. Στα socialmedia, ειδοποιήσεις, banners, σύντομα βίντεο, προβλέψεις, «σίγουρες» επιλογές. Η εμπειρία του θεατή διακόπτεται και ξαναχτίζεται γύρω από την ιδέα του πονταρίσματος. Ο θεατής καλείται συνεχώς να μετατρέψει την παρακολούθηση ενός αγώνα σε οικονομική πράξη. Και όσο πιο φυσικό μοιάζει αυτό, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να αναγνωριστεί ως πίεση.

Επιπρόσθετα η σχέση ανάμεσα στη διαφήμιση και στην εξάρτηση γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν εξετάζονται οι ευάλωτες ομάδες. Άτομα που παρουσιάζουν ήδη προβληματική σχέση με τον τζόγο φαίνεται να επηρεάζονται εντονότερα από τα διαφημιστικά ερεθίσματα.

Παράλληλα οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες παίζουν καθοριστικό ρόλο. Σε περιόδους αβεβαιότητας, οικονομικής πίεσης, ανασφάλειας και αυξημένου άγχους, η υπόσχεση του «εύκολου κέρδους» αποκτά ιδιαίτερη δύναμη. Ο τζόγος παρουσιάζεται ως πιθανή διέξοδος ή ως τρόπος άμεσης οικονομικής βελτίωσης.

Βάσει των παραπάνω κατανοούμε ότι η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια ως μορφή συμπεριφορικής εξάρτησης με σοβαρές επιπτώσεις στην οικονομική κατάσταση, στις διαπροσωπικές σχέσεις και στην ψυχική υγεία του ατόμου αποτελεί ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο, το οποίο συνδέεται με βιολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές διαστάσεις.

Δυστυχώςη συζήτηση γύρω από τον τζόγο συχνά περιορίζεται στην έννοια της ατομικής ευθύνης. Με τον τρόπο αυτό αγνοείται το ευρύτερο περιβάλλον επιρροής μέσα στο οποίο διαμορφώνονται οι επιλογές και οι συμπεριφορές. Έτσι ο τζόγος προβάλλεται καθημερινά ως στοιχείο ψυχαγωγίας, κοινωνικότητας και επιτυχίας που διαμορφώνει σταδιακά μια κουλτούρα αποδοχής.

Συμπερασματικά η κατανόηση του παραπάνω μηχανισμού αποτελεί βασική προϋπόθεση για οποιαδήποτε ουσιαστική προσπάθεια πρόληψης και αντιμετώπισης του φαινομένου. Γιατί τελικά, το ζήτημα δεν αφορά μόνο το ποιος παίζει, αλλά και το πώς μια ολόκληρη κοινωνία μαθαίνει να θεωρεί τον τζόγο κάτι απολύτως φυσιολογικό.

Βιβλιογραφία

Οικονόμου, Μ., Γ. Ν. Παπαδημητρίου, and Β. Ν. Θεοδώρου. "Η ψυχοπαθολογία των τυχερών παιχνιδιών Σύγχρονα διαγνωστικά, αιτιολογικά και θεραπευτικά δεδομένα." Archives of Hellenic Medicine/ArheiaEllenikesIatrikes 33.2 (2016).

Δρετάκη, Ο. (2020). "Η εξάρτηση από τα τυχερά παιχνίδια: ο ρόλος των βιο-ψυχοκοινωνικών παραγόντων στην προβληματική ή παθολογική ενασχόληση και στην αλλαγή πεποιθήσεων και συμπεριφοράς." Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Killick, E. & Griffiths, M.D. (2021). Impact of sports betting advertising on gambling behavior: A systematic review. Addicta: The Turkish Journal on Addictions

Χονδροματίδου, Β. (2014). Ηλεκτρονικός τζόγος: βιβλιογραφική επισκόπηση και εμπειρική μελέτη καταγραφής των απόψεων και της συμπεριφοράς των Ελλήνων χρηστών του διαδικτύου. Μεταπτυχιακή διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.

Αναγνωστόπουλος, Δ., Παλαιολόγου, Α. &Λαζαράτου, Ε. (2014). Η παθολογική ενασχόληση με τα τυχερά παιχνίδια στην εφηβεία. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής, 570–582.

Οικονόμου, Μ., Θεοδώρου, Β.Ν. & Παπαδημητρίου, Γ.Ν. (2016). Η ψυχοπαθολογία των τυχερών παιχνιδιών: σύγχρονα διαγνωστικά, αιτιολογικά και θεραπευτικά δεδομένα. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής,165–179.

Φωτίου Α, Καναβού, Ε, Σταύρου Μ &ΚοκκέβηΆ. (2025). Χρήση ουσιών, αλκοόλ, κάπνισμα & άλλες εξαρτητικές συμπεριφορές στους εφήβους: Σύνοψη Κύριων Ευρημάτων Πανελλήνιας Έρευνας στο Σχολικό Πληθυσμό για τη Χρήση Εξαρτησιογόνων Ουσιών και άλλες Εξαρτητικές Συμπεριφορές–Έρευνα ESPAD 2024. Αθήνα: ΕΠΙΨΥ,Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγείας, Νευροεπιστημών& Ιατρικής Ακριβείας «ΚΩΣΤΑΣ ΣΤΕΦΑΝΗΣ»